Treść wpisu

Pytania wielokrotnego wyboru w ankiecie: jak je zakodować i policzyć

Pytanie „Z jakich źródeł informacji o żywieniu korzystasz? Zaznacz wszystkie pasujące” wygląda w kwestionariuszu jak każde inne. W analizie zachowuje się inaczej niż wszystkie inne, bo jedna osoba może dać kilka odpowiedzi naraz. Program statystyczny nie ma jednej zmiennej, do której dałoby się to wpisać, a promotor i tak spyta, ile osób zaznaczyło każdą opcję. Poniżej to, co trzeba zrobić z takim pytaniem w arkuszu, w opisie wyników i przy wyborze testu, zanim ktokolwiek policzy cokolwiek.

Jedno pytanie, wiele zmiennych

W arkuszu pytanie wielokrotnego wyboru to nie jedna kolumna, tylko tyle kolumn, ile opcji do zaznaczenia. Każda kolumna przyjmuje dwie wartości: 1, jeśli osoba zaznaczyła tę opcję, i 0, jeśli nie zaznaczyła. Pytanie o źródła informacji z sześcioma opcjami daje sześć kolumn, na przykład zrodla_lekarz, zrodla_dietetyk, zrodla_internet, zrodla_rodzina, zrodla_ulotki, zrodla_inne.

To rozpisanie nazywa się kodowaniem zero-jedynkowym albo dychotomicznym i jest jedynym układem, w którym SPSS, jamovi i JASP potrafią policzyć cokolwiek z takiego pytania. Zero w tej kolumnie znaczy „nie zaznaczyła”, nie „brak danych”. Brak danych pojawia się tylko wtedy, gdy osoba pominęła całe pytanie, i wtedy pusta powinna być cała grupa kolumn tego pytania, nie pojedyncza komórka.

Eksport z Formularzy Google tego nie robi. Odpowiedzi na pytanie „zaznacz wszystkie pasujące” trafiają do jednej kolumny jako tekst rozdzielony przecinkami, na przykład „Dietetyk, Internet, Rodzina”. Trzeba je rozdzielić na kolumny zero-jedynkowe przed importem do programu. W arkuszu kalkulacyjnym wystarczy do tego formuła sprawdzająca, czy nazwa opcji występuje w tekście odpowiedzi, po jednej formule na opcję. Uwaga na opcje, których nazwa zawiera się w innej: „Lekarz” i „Lekarz rodzinny” wymagają dokładnego dopasowania, nie samego wyszukania fragmentu tekstu.

Skala, w której odpowiedzi nie sumują się do stu procent

Przy zwykłym pytaniu jednokrotnego wyboru procenty opcji sumują się do stu, bo każda osoba jest w dokładnie jednej kategorii. Przy pytaniu wielokrotnego wyboru ta suma przekracza sto, i to nie jest błąd, tylko właściwość pytania. Jeśli sto osób zaznaczyło łącznie dwieście dwadzieścia opcji, to każda z nich wybrała średnio ponad dwie.

Stąd biorą się dwa różne procenty, które w tabeli wyników trzeba nazwać wprost:

• procent osób: ile osób spośród wszystkich badanych zaznaczyło daną opcję. Jeśli internet zaznaczyło sześćdziesiąt osób ze stu, to sześćdziesiąt procent osób,
• procent odpowiedzi: jaki udział wszystkich zaznaczeń przypada na daną opcję. Te same sześćdziesiąt zaznaczeń spośród dwustu dwudziestu wszystkich to dwadzieścia siedem procent odpowiedzi.

W pracy z pielęgniarstwa albo psychologii niemal zawsze chodzi o pierwszy z nich, bo pytanie brzmi „jaka część badanych korzysta z internetu”, a nie „jaki udział w puli zaznaczeń ma internet”. Tabela powinna zawierać liczbę osób w każdej opcji, procent osób i w nagłówku informację, że procenty nie sumują się do stu, bo można było zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź. SPSS liczy oba procenty w jednej tabeli po zdefiniowaniu zestawu odpowiedzi wielokrotnych (Analyze, Multiple Response, Define Variable Sets), a potem Frequencies dla tego zestawu. W jamovi i JASP takiej funkcji nie ma, ale tę samą tabelę składa się z sześciu zwykłych rozkładów częstości, po jednym na kolumnę zero-jedynkową.

Dlaczego zwykły chi-kwadrat tu nie pasuje

Najczęstsza pomyłka przy takim pytaniu: promotor prosi o sprawdzenie, czy źródła informacji różnią się między grupami, na przykład między studentkami pielęgniarstwa i dietetyki, i ktoś liczy jeden test chi-kwadrat na tabeli „grupa razy opcja”. Taka tabela ma w komórkach liczbę zaznaczeń, nie liczbę osób, więc ta sama osoba trafia do kilku komórek naraz. Test chi-kwadrat zakłada, że każda obserwacja jest w tabeli dokładnie raz. Kiedy jedna osoba siedzi w trzech komórkach, liczebności są sztucznie zawyżone, a wartość testu i jej istotność nie znaczą tego, co powinny.

Poprawne podejście jest prostsze, niż wygląda: dla każdej opcji osobno porównuje się grupy testem chi-kwadrat na tabeli dwa na dwa, czyli „grupa razy zaznaczyła albo nie zaznaczyła”. Przy sześciu opcjach to sześć testów, i tu wchodzi problem wielokrotnego testowania: przy sześciu porównaniach szansa, że choć jedno wyjdzie istotne przypadkiem, jest wyraźnie większa niż przy jednym. W pracy dyplomowej zwykle wystarczy napisać wprost, ile porównań wykonano, i zastosować poprawkę Bonferroniego albo zaznaczyć, że wyniki mają charakter eksploracyjny. Które z tych rozwiązań wybrać, zależy od tego, czy pytanie wielokrotnego wyboru jest w hipotezach pracy, czy tylko opisuje próbę.

Jeśli hipoteza dotyczy liczby zaznaczonych opcji, na przykład „osoby z wyższym poziomem wiedzy korzystają z większej liczby źródeł”, to liczba zaznaczeń jest zwykłą zmienną ilościową: sumuje się kolumny zero-jedynkowe w jedną i dalej idzie się jak z każdym wynikiem punktowym.

Co napisać w metodologii

Trzy zdania, które załatwiają większość uwag recenzenta do takiego pytania:

1. Pytanie było pytaniem wielokrotnego wyboru, każda osoba mogła zaznaczyć dowolną liczbę opcji.
2. Odpowiedzi zakodowano jako osobne zmienne zero-jedynkowe dla każdej opcji, a w tabelach podano liczbę i odsetek osób, które zaznaczyły daną opcję; odsetki nie sumują się do stu.
3. Różnice między grupami sprawdzono osobno dla każdej opcji testem chi-kwadrat dla tabeli dwa na dwa, z poprawką na liczbę porównań (albo: wyniki traktowano jako eksploracyjne).

Do tego jedna rzecz, o którą pytamy przy wycenie: czy w kwestionariuszu w ogóle były pytania tego typu. Formularz wyceny ma osobne pole na tę informację, bo takie pytania zmieniają zarówno przygotowanie bazy, jak i liczbę testów w raporcie, a tego nie widać po samej liczbie pytań w ankiecie.

Zanim zaczniesz rozdzielać kolumny ręcznie

Przy kilku pytaniach wielokrotnego wyboru i kilkuset osobach rozpisywanie kolumn w arkuszu zajmuje wieczór i jest miejscem, w którym najłatwiej o pomyłkę w kodowaniu. Jeśli wolisz wysłać surowy eksport z formularza, przygotowanie bazy jest częścią analizy i wchodzi w wycenę. Wystarczy w formularzu wyceny zaznaczyć, że w ankiecie są pytania z możliwością zaznaczenia kilku odpowiedzi.